Państwo · Europa
Orzeł Biały jest jednym z najstarszych nieprzerwanie używanych symboli państwowych w Europie. Jego archetypem jest dynastyczny herb Piastów; rangę herbu Królestwa nadał mu Przemysł II w 1295 roku. Biało-czerwona flaga nie jest od niego niezależna — wynika z niego wprost: górny pas to srebrny orzeł, dolny to czerwone pole tarczy.
Flag
Not available
Coat of Arms
Not available
W mowie potocznej obu słów używa się zamiennie. W heraldyce nie znaczą one tego samego, a różnica jest prosta.
Godło to sam orzeł: stylizowana heraldycznie figura, ukoronowany Orzeł Biały. Herb to godło umieszczone na tarczy — a więc orzeł wraz z czerwonym polem.
Ustawa mówi o „godle Rzeczypospolitej Polskiej”, ale w treści opisuje cały herb: wizerunek orła białego ze złotą koroną… umieszczony w czerwonym polu tarczy. Heraldycy wskazują to jako błąd nazewniczy w tekście prawnym: skoro jest tarcza, jest herb.
Różnica nie jest czysto akademicka. Bywają państwa, których symbolem jest godło bez tarczy — tak było w ZSRR. Inne, jak Rosja, używają herbu. Polska używa herbu, ale nazywa go godłem.
Herb Polski — w polu czerwonym srebrny orzeł w złotej koronie.
W polu czerwonym srebrny orzeł w złotej koronie.
Ustawa opisuje go szerzej: wizerunek orła białego ze złotą koroną na głowie zwróconej w prawo, z rozwiniętymi skrzydłami, z dziobem i szponami złotymi, umieszczony w czerwonym polu tarczy. Tarcza jest typu francuskiego, lekko zwężająca się ku dołowi.
Zwrócenie głowy w prawo nie wymaga w blazonie osobnego zaznaczenia: w heraldyce jest to strona zaszczytna i zarazem domyślna. Orzeł przedstawiony jest w postawie gotowej do walki, zgodnie z tradycją heraldyczną.
Archetypem herbu jest dynastyczny znak Piastów. Za datę narodzin herbu państwowego przyjmuje się 26 czerwca 1295 roku — koronację Przemysła II, który podniósł orła z godła dynastycznego do rangi herbu Królestwa. Obecny wzór plastyczny pochodzi z 29 marca 1928 roku.
Jan Długosz, opisując przygotowania do bitwy pod Grunwaldem, wspomina chorągiew wielką, na której wyszyty był misternie orzeł biały z rozciągnionemi skrzydły, dziobem rozwartym i z koroną na głowie, jako herb i godło całego Królestwa Polskiego.
W okresie Polski Ludowej orzeł stracił koronę. Wróciła ona 31 grudnia 1989 roku, ustawą z 29 grudnia 1989 r. zmieniającą konstytucję. Warto jednak rozróżniać dwie daty: sam wzór ukoronowanego godła wprowadzono dopiero 22 lutego 1990 roku, ustawą z 9 lutego 1990 r.
Dziś herb chroni prawo. Art. 137 § 1 Kodeksu karnego przewiduje za jego znieważenie, niszczenie lub usuwanie grzywnę, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku.
Nie łamie. Zasada alternacji każe tak dobierać tynktury, aby kolor znajdował się na metalu lub metal na kolorze. Metalami są srebro i złoto, kolorami między innymi czerwień i błękit.
Biel w heraldyce oddaje srebro. Orzeł jest więc metalem na barwie, a nie barwą na barwie. Dlatego blazon brzmi srebrny orzeł, choć nazwą własną symbolu jest Orzeł Biały.
W heraldyce zachodnioeuropejskiej ukoronowanie zwierzęcia na tarczy istotnie bywało znakiem zależności lennej. W przypadku Polski jest odwrotnie: ukoronowany Orzeł Biały od początku symbolizował suwerenność.
To tłumaczy, dlaczego zdjęcie korony po 1945 roku i jej powrót w 1989 nie były sporem o ozdobę.
Flaga Polski — biały pas u góry, czerwony u dołu, proporcja 5:8.
Biało-czerwona nie jest zestawieniem dowolnym. Zgodnie z zasadami heraldyki górny pas reprezentuje srebrnego orła, a dolny czerwone pole tarczy. Flaga jest więc herbem rozłożonym na dwa pasy — i stąd kolejność, której nie wolno odwrócić.
Proporcja wynosi 5:8 — rzadka wśród flag europejskich — i została ustalona 1 sierpnia 1919 roku. Obowiązującą podstawą prawną jest ustawa z 31 stycznia 1980 r. o godle, barwach i hymnie.
Zanim ustaliła się biało-czerwona, polską barwą narodową był karmazyn — symbol dostojeństwa, uważany za najszlachetniejszy z kolorów. Barwnik pozyskiwano z larw czerwca polskiego. Był tak drogi, że stać na niego mogła jedynie najbogatsza szlachta i dostojnicy państwowi. Stąd samo słowo „karmazyn” na określenie człowieka wysokiego rodu.
W symbolice heraldycznej biel oznacza srebro, a także wodę, czystość i niepokalanie; czerwień jest znakiem ognia i krwi, a z cnót oznacza odwagę i waleczność.
Dzień Flagi obchodzony jest 2 maja, oficjalnie od 2004 roku.
Każde województwo ma własny herb, uchwalony przez sejmik i zaopiniowany przez Komisję Heraldyczną. Wiele z nich sięga herbów dawnych księstw i ziem.
Godłem jest sam orzeł — stylizowany heraldycznie, ukoronowany Orzeł Biały. Herbem jest godło umieszczone na tarczy, czyli orzeł wraz z czerwonym polem. Ustawa mówi o „godle Rzeczypospolitej Polskiej”, ale opisuje cały herb: orła i tarczę. Heraldycy uznają to za błąd nazewniczy w tekście prawnym.
Nie. Zasada alternacji każe tak dobierać tynktury, aby kolor znajdował się na metalu lub metal na kolorze. Biel w heraldyce oddaje srebro, a więc metal — srebrny orzeł na czerwonym polu jest w pełni poprawny. Blazon brzmi: w polu czerwonym srebrny orzeł w złotej koronie.
Nie. W heraldyce zachodnioeuropejskiej ukoronowanie zwierzęcia na tarczy często oznaczało zależność lenną, ale ukoronowany Orzeł Biały od początku symbolizował suwerenność Polski. Dlatego usunięcie korony po 1945 roku i jej przywrócenie w 1989 miało tak wielkie znaczenie.
Korona wróciła 31 grudnia 1989 roku, na mocy ustawy z 29 grudnia 1989 r. zmieniającej konstytucję. Nowy wzór godła wprowadzono jednak dopiero 22 lutego 1990 r., ustawą z 9 lutego 1990 r. Są to więc dwie różne daty.
5:8 — proporcja rzadka wśród flag europejskich. Ustalono ją 1 sierpnia 1919 roku. Wariant z godłem pośrodku białego pasa, wprowadzony 7 grudnia 1955 r., służy jako flaga państwowa za granicą i bandera na morzu.
Ostatni przegląd redakcji Emblema Mundi: 23 września 2026.
