Województwo · Polska
Ukoronowany orzeł biały ze złotą przepaską przez skrzydła, w polu czerwonym. Ze wszystkich szesnastu herbów wojewódzkich ten jest najbliższy godłu państwowemu — i nie przez przypadek. Jan Długosz uważał, że orła królewskiego wolno nosić królowi i ziemi krakowskiej, „matce i metropolii”, a poza nimi nikomu.
Flag
Not available
Coat of Arms
Not available
Herb — ukoronowany orzeł biały ze złotą przepaską, w polu czerwonym.
W polu czerwonym ukoronowany orzeł biały ze złotą przepaską zakończoną trójliściem przez skrzydła, takimże dziobem, językiem i szponami. Korona na głowie orła: gotycka, otwarta.
Opis jest precyzyjny tam, gdzie to się liczy. „Takimże” znaczy: tej samej barwy co przepaska, czyli złotej. Zakończenie przepaski trójliściem nie jest szczegółem dekoracyjnym — to właśnie ta forma uchodzi w polskiej heraldyce za poprawną, w odróżnieniu od gwiaździstej rozety, i sama korona w godle państwowym była z tego powodu przedmiotem sporów.
Autorami herbu są historycy Wojciech Drelicharz i Zenon Piech z Zakładu Nauk Pomocniczych Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego; opracowanie plastyczne wykonała Barbara Widłak — ta sama, która zaprojektowała flagę województwa śląskiego. Drelicharz i Piech wydali później osobną książkę na ten temat, Dawne i nowe herby Małopolski (Kraków 2004).
Rzadki przypadek: herb wojewódzki opracowany nie przez grafika z konsultacją historyka, lecz przez dwóch mediewistów z katedry nauk pomocniczych historii, czyli dokładnie tej dyscypliny, która zajmuje się heraldyką.
Herb i flagę ustanowiła uchwała nr VIII/73/99 Sejmiku Województwa Małopolskiego z 24 maja 1999 roku, zmieniona później uchwałą nr XXV/388/12 z 2 lipca 2012 roku.
Pytanie, które nasuwa się każdemu, kto zobaczy ten herb obok godła Rzeczypospolitej, brzmi: dlaczego województwo nosi znak państwa? Odpowiedź jest starsza niż wszystkie współczesne uchwały i znajduje się u Jana Długosza, w jego Klejnotach, spisanych w XV wieku.
Dawnym symbolem całego Królestwa Polskiego i jego stolicy jest orzeł biały, dzierżący na głowie złotą koronę, z rozpostartymi skrzydłami, ozdobiony złotą pręgą, w czerwonym polu; jedynie król, książę i monarcha Polski zwykł nosić ten znak w swojej tarczy, a także ziemia krakowska, matka i metropolia, stolica wszystkich ziem i krain Królestwa Polskiego; nikomu innemu nie wolno używać symbolu o tak wyrazistym blasku.
To nie jest opis, to jest roszczenie prawne. Długosz nie stwierdza, że ziemia krakowska przypadkiem używa podobnego znaku: twierdzi, że ma do niego prawo, a inni go nie mają. Orzeł królewski należy do króla i do jednej ziemi.
W tym samym ustępie Długosz umieszcza znak polski obok cesarskiego: skoro sąsiednie Cesarstwo nosi czarnego orła w polu złotym, to Królestwo Polskie nosi białego w czerwonym. Zestawienie nie jest niewinne — stawia oba znaki na jednym poziomie, a Długosz dodaje zaraz, że żaden inny król nie może z królem polskim konkurować pod względem doskonałości symbolu.
Czarny orzeł w polu złotym pojawia się zresztą w polskiej heraldyce ziemskiej także jako orzeł dolnośląski, w zupełnie innej linii dziedziczenia. Podobieństwo barw jest tu przypadkowe; wspólna jest tylko figura.
Herb województwa nawiązuje do herbu województwa krakowskiego I Rzeczypospolitej, które istniało od XIV wieku do 1795 roku i należało do prowincji małopolskiej. Siedzibą wojewody był Kraków, sejmiki odbywały się w Proszowicach. Sam herb powstał już za Kazimierza III Wielkiego.
Warto jednak wiedzieć, że przez większość tego czasu wizerunek orła krakowskiego nie był sprecyzowany. Na ilustracji do Statutu Łaskiego z 1506 roku orzeł zwrócony jest w lewo i nie ma złotej pręgi na skrzydłach. W późniejszej ikonografii przepaska się pojawia, ale kierunek bywa różny. Dopiero herby Królestwa Kongresowego i II Rzeczypospolitej zostały opisane dokładnie.
Współczesny herb nie jest więc kopią jednego zabytku — jest wyborem dokonanym wśród wariantów, z których żaden nie był obowiązujący.
Marcin Bielski zapisał w Kronice polskiej z 1597 roku:
Krakowskie Woiewodztwo ná choragwi używa Orłá białłego w złotey Koronie, w cżerwonym polu, á przez skrzydłá ma złota linia.
Trzy wieki później Encyklopedia powszechna Orgelbranda podaje tę samą treść współczesną polszczyzną: „w czerwonem polu orzeł biały w złotej koronie, ze złotą na skrzydłach pręgą”. Dwa opisy dzieli 270 lat i nie różnią się niczym istotnym.
Stefan K. Kuczyński przypisuje temu województwu także sentencję: Lechico candescit in orbe. Źródła podają ją bez tłumaczenia, więc zostawiamy ją tak, jak stoi.
Skoro elementy są te same — biały orzeł, korona, złota przepaska, czerwone pole — to czym właściwie herb województwa różni się od herbu państwa? Odpowiedź jest nieoczywista: nie elementami, tylko stylem rysunku.
Stylizacja orła małopolskiego nawiązuje do formy renesansowej, czyli do epoki, w której zaczęto odróżniać herb województwa od państwowego. Różnica nie polega więc na odjęciu czegoś z tarczy, lecz na cofnięciu się do momentu, w którym oba znaki zaczęły się rozchodzić.
Po reformie administracyjnej orzeł biały w polu czerwonym wrócił do herbów trzech województw, i każde poradziło sobie z problemem inaczej:
Z tej trójki małopolski jest najtrudniejszy do odróżnienia od godła państwowego — i jest to jedyny, którego podobieństwo ma umocowanie w źródle średniowiecznym.
Do herbu dawnego województwa krakowskiego nawiązuje dziś także herb województwa świętokrzyskiego.
Flaga — pasy biały, złoty i czerwony, w proporcjach 2/5, 1/5 i 2/5.
Płat o proporcjach 5:8, na którym znajdują się trzy pasy poziome: biały, złoty i czerwony, z tym że pasy górny i dolny szerokości 2/5 każdy, a pas środkowy szerokości 1/5 płata.
Symbolika tej flagi jest wyłożona wprost przez jej autorów, i jest to rzadkość warta odnotowania. Każdy pas odpowiada jednemu elementowi herbu:
Jest to podręcznikowe zastosowanie zasady, według której flaga składa się wyłącznie z barw użytego herbu. Dla porównania warto zajrzeć na stronę województwa dolnośląskiego, którego pierwszą flagę trzeba było uchylić właśnie dlatego, że tej zasady nie respektowała.
Ten sam układ pasów — 2/5, 1/5, 2/5 — ma flaga województwa śląskiego, również opracowana plastycznie przez Barbarę Widłak.
W polu czerwonym ukoronowanego orła białego ze złotą przepaską zakończoną trójliściem przez skrzydła, takimże dziobem, językiem i szponami. Korona jest gotycka i otwarta. Herb ustanowiła uchwała nr VIII/73/99 Sejmiku Województwa Małopolskiego z 24 maja 1999 roku.
Bo ziemia krakowska nosiła orła królewskiego z prawa. Jan Długosz pisał w Klejnotach, że znaku tego używa król i monarcha Polski, a także ziemia krakowska jako matka i metropolia, stolica wszystkich ziem Królestwa, i że nikomu innemu używać go nie wolno.
Koroną i przepaską. Orzeł małopolski jest ukoronowany i ma przez skrzydła złotą przepaskę zakończoną trójliściem. Orzeł wielkopolski ma przepaskę, ale korony nie ma: jest uszczerbiony. Orzeł mazowiecki nie ma ani korony, ani przepaski.
Autorami są historycy Wojciech Drelicharz i Zenon Piech z Zakładu Nauk Pomocniczych Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, a opracowanie plastyczne wykonała Barbara Widłak — ta sama, która zaprojektowała flagę województwa śląskiego.
Każdy pas odpowiada jednemu elementowi herbu: biały górny pas to biały orzeł, złoty środkowy to złote elementy herbu, czyli korona, dziób, szpony i przepaska, a czerwony dolny to pole tarczy herbowej.
Ostatni przegląd redakcji Emblema Mundi: 25 września 2026.