Województwo · Polska
Biały orzeł bez korony w polu czerwonym — herb tak bliski godłu państwowemu, że różni je właściwie tylko korona. Narysował go Andrzej Heidrich, ten sam grafik, który poprawiał godło III Rzeczypospolitej i zaprojektował banknoty noszone w portfelach. Obecny wzór pochodzi z 2006 roku: poprzedni trzeba było zmienić, bo Komisja Heraldyczna uznała, że jego orzeł nie ma nic wspólnego z tradycją Mazowsza.
Flag
Not available
Coat of Arms
Not available
Herb — w polu czerwonym biały orzeł bez korony.
Przedstawia w polu czerwonym białego orła, o dziobie i szponach żółtych.
Tak brzmi opis na stronie samorządu województwa. W innych materiałach spotyka się wersję „o dziobie i szponach złotych” — chodzi o tę samą barwę, raz nazwaną potocznie, raz heraldycznie. Orzeł nie ma korony.
Herb ustanowiła uchwała nr 90/06 Sejmiku Województwa Mazowieckiego z 29 maja 2006 roku (Dz. Urz. Woj. Mazowieckiego z 2006 r. Nr 139, poz. 4595).
Autorem projektu jest Andrzej Heidrich (1928–2019), warszawski grafik i ilustrator. Nazwisko mówi niewiele, ale jego prace zna każdy: to on zaprojektował banknoty serii Wielcy Polacy oraz Władcy polscy, te drugie w obiegu od 1995 roku. Jest również autorem poprawek godła heraldycznego Polski wprowadzonych do herbu państwowego III Rzeczypospolitej oraz insygniów Orderu Krzyża Wojskowego.
To nie jest ciekawostka na marginesie. Orzeł mazowiecki i orzeł państwowy wyszły spod ręki tego samego grafika.
Herb nawiązuje do historycznego herbu książąt mazowieckich z dynastii Piastów — w tej wersji, która była w użyciu przez dwieście lat: od inkorporacji Mazowsza do Korony aż do III rozbioru Polski. Nie jest więc wierną kopią konkretnego zabytku, lecz współczesnym nawiązaniem do długiego okresu.
Pytanie nasuwa się samo: czym herb województwa różni się od godła Rzeczypospolitej? Godło państwowe to orzeł biały ukoronowany, ze złotym dziobem i szponami, w polu czerwonym. Herb Mazowsza to orzeł biały bez korony, ze złotym dziobem i szponami, w polu czerwonym. Różnica sprowadza się do korony.
Orzeł biały w polu czerwonym wrócił po reformie administracyjnej do herbów trzech województw: mazowieckiego, małopolskiego i wielkopolskiego. Nie są jednak identyczne. Małopolskie nawiązało do herbu ziemi krakowskiej, czyli do orła ukoronowanego i ze złotymi przepaskami na skrzydłach. Mazowieckie pozostało przy orle bez korony i bez przepasek.
Historia samego Orła Białego — skąd się wziął, kiedy dostał koronę i kiedy ją tracił — opisana jest na stronie o herbie Polski.
Województwo mazowieckie miało wcześniej inny herb. Ustanowiła go uchwała nr 50/02 z 13 maja 2002 roku (Dz. Urz. Woj. Mazowieckiego z 2002 r. Nr 183, poz. 4101). Przedstawiał w polu czerwonym białego orła o dziobie i szponach złotych — oraz złotym pierścieniu spinającym ogon.
Przy ustanawianiu herbu eksperci twierdzili, że orzeł wzorowany jest na pieczęci z 1371 roku, należącej do Siemowita III, księcia czerskiego, rawskiego, wiskiego i płockiego.
W 2006 roku Komisja Heraldyczna działająca przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji — organ opiniujący projekty herbów, flag, medali i odznaczeń — uznała, że orzeł w herbie województwa mazowieckiego nie ma nic wspólnego z regionalną tradycją Mazowsza. Później stwierdzono, że jest to orzeł łudząco podobny do tego z herbu Obornik, miasta leżącego w Wielkopolsce.
Sejmik herb zmienił. Nowy wzór, autorstwa Andrzeja Heidricha, przyjęto 29 maja 2006 roku.
Dla porównania warto zestawić dwa przypadki: województwo pomorskie przyjęło swój herb mimo negatywnej opinii tej samej komisji, a mazowieckie swój z jej powodu zmieniło. Opinia komisji nie jest wiążąca — i widać, że skutki bywają przeciwne.
Warto odnotować napięcie, którego źródła nie wyjaśniają. Herbem staropolskiego województwa mazowieckiego, istniejącego w latach 1529–1795, był „orzeł srebrny bez korony z przepaską na ogonie, w polu czerwonym”. Pierścień spinający ogon — element, który zniknął w 2006 roku — miał więc w tradycji tego województwa oparcie.
Zarzut komisji dotyczył jednak orła jako całości, nie tej jednej cechy. Podajemy oba fakty osobno, bo źródła nie łączą ich w jedno wyjaśnienie.
Historyczne Mazowsze nie miało w herbie samego orła. Herb księstwa mazowieckiego był czteropolowy:
W czteropolowej tarczy, w srebrnym pierwszym polu (górnym prawym) smok czerwony wspięty zwrócony w prawo. W czerwonym drugim polu (górnym lewym) zwrócony w prawo orzeł piastowski srebrny. W trzecim polu (dolnym prawym) powtórzony taki orzeł jak w polu drugim. W czwartym polu (dolnym lewym) powtórzony smok z pierwszego pola.
Smok — zwany też żmijem — jest godłem księstwa czerskiego. Herb złożony powtarza herb księcia Janusza I Starszego, a zaczęto go używać po podziale Mazowsza między synów Siemowita III: Janusza I i Siemowita IV. Wyodrębniły się wtedy księstwo płockie oraz księstwo czersko-warszawskie.
Pod Grunwaldem rycerstwo mazowieckie, prowadzone przez księcia warszawsko-czerskiego Janusza I, walczyło pod chorągwią z tym właśnie herbem — wspomina o tym Jan Długosz w Rocznikach. Znaku używano aż do inkorporacji Mazowsza do Korony w 1526 roku.
Po inkorporacji staropolskie województwo mazowieckie przyjęło już herb z samym orłem. Smok pozostał przy ziemi czerskiej, a do czteropolowego herbu księstwa nawiązał po 1999 roku powiat warszawski zachodni.
Stolicą województwa jest Warszawa i stąd bierze się częste nieporozumienie: syrenka to herb miasta, nie województwa. Herb Warszawy przedstawia w polu czerwonym postać kobiety z rybim ogonem, ze wzniesioną szablą w prawej ręce i okrągłą tarczą w lewej; barwy ciała naturalne, włosy, szabla i tarcza złote, a nad tarczą herbową złota korona królewska.
Najstarszy zachowany wizerunek herbu Warszawy znajduje się na pieczęciach dokumentów rady miejskiej z 7 kwietnia 1400 roku, przeznaczonych dla rady miejskiej Torunia i tam zachowanych. Postać na nich to jednak nie półkobieta-półryba, lecz stwór: górna połowa ludzka, niżej ptasi tułów pokryty piórami lub łuskami, skrzydła z lotkami, długi, jakby wężowaty ogon i szponiaste łapy. W otoku widnieje napis S CIVITATIS VARSOVIENSIS.
Motyw wywodzi się zdaniem badaczy z popularnego w średniowieczu Physiologusa i z bestiariuszy, a Słownik folkloru polskiego podpowiada, że wczesne wizerunki ze smoczym, a nie rybim ogonem przedstawiają Meluzynę. Postać półkobiety-półryby pojawia się w oficjalnej symbolice miejskiej dopiero później.
Flaga — czerwony płat 5:8 z białym orłem przy drzewcu.
Prostokątny płat tkaniny w kolorze czerwonym, o stosunku szerokości do długości wynoszącym 5:8, z umieszczonym po lewej wizerunkiem orła srebrnego (białego) o dziobie i szponach złotych.
Flagę ustanowiła uchwała nr 91/06 z 29 maja 2006 roku — tego samego dnia co herb. Jej projektantem jest również Andrzej Heidrich. Wcześniej, w latach 2002–2006, używano flagi z nieco innym orłem: tym z herbu z 2002 roku.
16 marca 2021 roku sejmik znowelizował tamtą uchwałę (uchwała nr 29/21) i zrobił rzecz nieoczywistą: udostępnił flagę wszystkim. Wcześniej jej wizerunek zastrzeżony był w praktyce dla instytucji i okazji urzędowych. Od tej pory mieszkańcy regionu, samorządy gminne i powiatowe oraz inne instytucje i organizacje z terenu Mazowsza mogą korzystać z niej swobodnie — przed domem, w miejscu pracy i nauki, w celach identyfikacyjnych i promocyjnych. Umieszczenie jej na przedmiotach przeznaczonych do handlu wymaga zgody zarządu województwa.
Zastrzeżenie pozostało jedno i ma charakter raczej weksylologiczny niż prawny: flaga ma być „czysta i niepostrzępiona, a jej barwy nie mogą być wyblakłe”, a używać jej należy „w sposób zapewniający należną jej cześć, powagę i poszanowanie”.
W polu czerwonym białego orła bez korony, o dziobie i szponach żółtych. Herb ustanowiła uchwała nr 90/06 Sejmiku Województwa Mazowieckiego z 29 maja 2006 roku, a autorem projektu jest Andrzej Heidrich.
Koroną. Godło państwowe to orzeł biały ukoronowany, ze złotym dziobem i szponami, w polu czerwonym. Herb województwa mazowieckiego to ten sam orzeł bez korony. Orzeł biały w polu czerwonym wrócił po 1999 roku do herbów trzech województw: mazowieckiego, małopolskiego i wielkopolskiego, przy czym małopolski jest ukoronowany i ma złote przepaski na skrzydłach.
Herb z 2002 roku przedstawiał orła ze złotym pierścieniem spinającym ogon. W 2006 roku Komisja Heraldyczna przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji uznała, że orzeł ten nie ma nic wspólnego z regionalną tradycją Mazowsza; później stwierdzono, że jest łudząco podobny do orła z herbu Obornik w Wielkopolsce. Sejmik przyjął nowy wzór 29 maja 2006 roku.
Nie. Syrenka jest herbem miasta stołecznego Warszawy, a nie województwa. Herb województwa mazowieckiego to biały orzeł bez korony w polu czerwonym.
Smok, zwany też żmijem, był godłem księstwa czerskiego. W czteropolowym herbie księstwa mazowieckiego występował obok orła piastowskiego. Herbu tego używano do inkorporacji Mazowsza do Korony w 1526 roku; pod Grunwaldem rycerstwo mazowieckie walczyło pod chorągwią z tym znakiem, o czym wspomina Jan Długosz.
Ostatni przegląd redakcji Emblema Mundi: 24 września 2026.