Województwo · Polska
Złoty orzeł bez korony w polu błękitnym. Tym godłem pieczętował się książę opolsko-raciborski Kazimierz I już w 1222 roku — to najstarszy wizerunek orła jako godła książęcego na ziemiach polskich. Współczesny herb wybrano w 2000 roku spośród trzech projektów, a spór o to, czy powinien uwzględniać także Małopolskę, wrócił do sejmiku jeszcze w 2023.
Flag
Not available
Coat of Arms
Not available
Herb — w polu błękitnym złoty orzeł bez korony.
W polu błękitnym złoty orzeł bez korony.
Ten sam herb, opisany językiem urzędowym II Rzeczypospolitej, brzmiał: „orzeł złoty bez korony, zwrócony w prawo, w tarczy błękitnej”. Sformułowanie pochodzi z projektu rozporządzenia Prezydenta RP w sprawie nadania herbów województwom. Dzisiejsze województwo śląskie wróciło więc do formuły sprzed wojny.
W 1928 roku wojewoda śląski dr Michał Grażyński zwrócił się do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych o zatwierdzenie herbu województwa: złotego orła z czasów księcia Bolesława I opolskiego na średniowiecznej tarczy typu francuskiego w kolorze ciemnego kobaltu. Zastrzeżeń do samego przedstawienia nie zgłoszono, ale zatwierdzenia nie było — wszystkie herby wojewódzkie miały zostać ustanowione jednym rozporządzeniem. Województwo używało tego herbu nieoficjalnie.
Przy opracowywaniu współczesnego godła przyjęto, że ma ono nawiązywać do orła Piastów górnośląskich z XIII–XIV wieku, ale bez przerysowywania konkretnego zabytku. W uzasadnieniu projektu zapisano wprost, że nie chodziło o „czerpanie wzoru z konkretnej pieczęci, bądź innego wyobrażenia”, lecz o syntezę inspirowaną heraldyką wielu książąt — od Władysława I i Bolka II po Władysława II Opolczyka — w rysunku współcześnie stylizowanym.
Stąd biorą się cechy, które widać na tarczy: głowa zwrócona w prawo, brak korony, a korpus, skrzydła i ogon oddane „w sposób pozbawiony nadmiernie realistycznego potraktowania detali (na przykład upierzenia)”. Prostota rysunku nie jest tu ozdobnikiem ani uproszczeniem — podyktowały ją źródła, z których czerpano, czyli przede wszystkim pieczęcie.
Radni sejmiku wybrali ten wzór 4 września 2000 roku. Herb ustanowiła uchwała nr I/36/5/2001 Sejmiku Województwa Śląskiego z 11 czerwca 2001 roku (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2001 r. Nr 46, poz. 1160).
Orzeł z herbu województwa ma metrykę, jakiej nie ma żaden inny orzeł w polskiej heraldyce. Jako pierwszy z Piastów posłużył się nim książę opolsko-raciborski Kazimierz I, co poświadcza konna pieczęć przy dokumencie z 1222 roku: książę trzyma na niej tarczę z gotyckim orłem. Jest to najstarszy wizerunek orła jako godła książęcego na ziemiach polskich.
Pieczęć nie mówi jednak nic o kolorach — odciska się ją w wosku. Barwne przekazy ikonograficzne pojawiają się dopiero w XIV wieku. Najstarszy zachował się na zamku w Lauf pod Norymbergą, gdzie w 1353 roku wyryto w kamieniu 114 herbów księstw, biskupstw i miast: na tarczy księstwa opolskiego do dziś widać ślad koloru żółtego na orle i błękitnego w polu.
Tę samą kolorystykę potwierdza Herbarz Geldrii z lat 1370–1395, w którym uwzględniono herb księcia Władysława II Opolczyka, a dla pozostałych linii — piętnastowieczny Codex Bergshammar. Dopiero te przekazy razem pozwalają powiedzieć, że orzeł był złoty, a pole błękitne.
Od Władysława I opolsko-raciborskiego — którego pieczęcie znamy z lat 1257 i 1260 — złoty orzeł w polu błękitnym dziedziczony był przez przedstawicieli wszystkich linii Piastów na Górnym Śląsku. Nosiły go księstwa: opolskie, niemodlińskie, strzeleckie, kozielsko-bytomskie, bytomskie, raciborskie, cieszyńskie i głogówecko-prudnickie, a przed wykupieniem przez króla polskiego także oświęcimskie.
Godło występowało w dwóch wariantach: z koroną na głowie orła i bez niej. Korony użył epizodycznie książę bytomski Kazimierz w drugiej połowie XIII wieku, a na trwałe wprowadzili ją książęta opolscy od czasów Bolka IV, czyli od końca XIV wieku, i później książęta cieszyńscy. Pozostałe linie pozostały przy orle bez korony.
Ostatni z Piastów opolskich, Jan II Dobry, zmarł w 1532 roku. Władał niemal trzema czwartymi Górnego Śląska i zapisał testamentem swój herb stanom księstwa opolsko-raciborskiego — a więc, jak się to przyjmuje, całemu społeczeństwu tej ziemi. Herb rodowy stał się w ten sposób herbem ziemi.
To nie przypadek ani niedopatrzenie. Herb województwa opolskiego nawiązuje do herbu Jana II Dobrego z początku XVI wieku, czyli do orła ukoronowanego. Województwo śląskie sięgnęło świadomie po wcześniejszą postać tego samego godła, z XIII–XIV wieku, czyli po orła bez korony. Dwa sąsiadujące województwa noszą więc to samo godło w tych samych barwach, a dzieli je jedna korona i dwa stulecia.
Warto dodać, że w tradycji polskiej orzeł śląski zwykle korony nie nosi, natomiast w heraldyce czeskiej i niemieckiej na ogół ją ma.
Orzeł górnośląski jest złoty w polu błękitnym. Dolnośląski jest czarny w polu złotym, a przez jego skrzydła biegnie srebrna przepaska, często z krzyżem pośrodku — to rodowy znak Henryka Brodatego. Tę drugą postać nosi herb województwa dolnośląskiego. Na herbie śląskim przepaski nie ma.
Podstawową trudnością przy projektowaniu herbu były — jak ujęto to w uzasadnieniu — „złożone tradycje ziem wchodzących współcześnie w skład tej jednostki”. Współczesne województwo śląskie obejmuje na wschodzie i północy znaczne obszary, które do historycznego Śląska nigdy nie należały: powiaty żywiecki, będziński, zawierciański, myszkowski, częstochowski i kłobucki, po części bielski, a także okolice Dąbrowy Górniczej i Jaworzna. Ziemie te przez sześć wieków należały do ziemi i województwa krakowskiego.
Sejmik powołał specjalną komisję, która na podstawie propozycji ekspertów — prof. dra hab. Idziego Panica, dr Małgorzaty Kaganiec, dra Marcelego Antoniewicza i mgra Romualda Kubiciela — przygotowała kilka projektów. Pod obrady trafiły trzy:
Po dłuższej debacie radni przyjęli 4 września 2000 roku wariant pierwszy.
Pierwszy argument był ogólnie heraldyczny: polska tradycja herbów ziemskich unika podziałów tarczy, a znak uwzględniający wszystkie dawne symbole tych ziem musiałby przybrać postać bardzo złożoną i mało praktyczną.
Drugi jest znacznie bardziej konkretny i trudno się go domyślić: „herb z podziałem tarczy w słup, z połuorłem w jednej z pobocznic posiada bardzo wiele miast górnośląskich — starano się więc uniknąć podobieństwa herbu województwa do herbów miejskich”. Projektu drugiego nie odrzucono więc dlatego, że był zły, tylko dlatego, że wyglądałby jak herb miasta.
Pozostałe racje: chęć zachowania herbu książąt górnośląskich w całości, zobowiązanie wynikające z samej nazwy „województwo śląskie”, znaczenie orła górnośląskiego w okresie powstań śląskich i w uroczystym akcie przejęcia Górnego Śląska przez Polskę w 1922 roku, wreszcie fakt, że orzeł biały w polu czerwonym wrócił już do heraldyki samorządowej trzech województw: małopolskiego, wielkopolskiego i mazowieckiego.
Sprawa nie zamknęła się w 2000 roku. W 2023 roku stowarzyszenie „Beskidzki Dom”, wspierane między innymi przez Związek Podhalan, Towarzystwo Miłośników Ziemi Bielsko-Bialskiej i Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego, złożyło petycję, by herb i flaga „odzwierciedlały złożoność całego województwa” — czyli by do symboliki górnośląskiej dodać małopolską. W istocie wnoszono o to, co odrzucono dwadzieścia trzy lata wcześniej jako wariant drugi i trzeci.
Sejmik zajął się petycją 20 listopada 2023 roku. Projekt uchwały jej nie uwzględniał, a uzasadnienie powtarzało argumentację z 2000 roku niemal dosłownie: „Gdyby uwzględnić je w całości, samorządowy herb współczesnego województwa śląskiego powinien przybrać bardzo złożoną postać, która byłaby sprzeczna z tradycją polskich herbów ziemskich, unikającą podziałów tarczy herbowej”. Radni petycję odrzucili. Przy tej okazji wraca też starszy postulat zmiany samej nazwy województwa na „śląsko-małopolskie”.
Argument obrońców obecnego herbu ma pokrycie heraldyczne: godło Piastów górnośląskich występuje również poza historycznym Górnym Śląskiem. Nosi je stary herb Częstochowy, której metryka sięga XIV wieku i lenna Władysława II Opolczyka, a herb Oświęcimia zawiera dwie połówki orła górnośląskiego. Obecność tego orła nie oznacza więc automatycznie przynależności do regionu — zależy ona od ram czasowych.
Flaga — pasy błękitny, żółty i błękitny, w proporcjach 2/5, 1/5 i 2/5.
Trzy poziome pasy: od góry pas błękitny stanowiący 2/5 szerokości, w środku pas żółty 1/5 szerokości i od dołu pas błękitny o szerokości 2/5 szerokości płata.
Proporcje wynoszą 5:8. Barwy pochodzą wprost z herbu i zostały określone w systemie Pantone: żółty to Pantone 116, niebieski — Pantone 2728. Autorką flagi jest Barbara Widłak.
Najbardziej klasyczna flaga wyprowadzona z tego herbu powinna mieć dwa pasy równej szerokości: żółty u góry i błękitny u dołu — tak wyglądała flaga pruskiej prowincji Górny Śląsk. Zrezygnowano z niej z dwóch powodów, oba zapisano w uzasadnieniu: taki układ „kojarzony jest z flagą państwową Ukrainy”, a poza tym analogiczna flaga funkcjonowała już w polskiej weksylologii samorządowej, w Strykowie. Stąd rozwiązanie z trzema pasami.
Obok flagi zwykłej ustanowiono uroczystą flagę urzędową: błękitny płat o proporcjach 5:8 z żółtym orłem umieszczonym centralnie i zwróconym do drzewca, dwustronny. Przygotowano też pionowe wersje obu flag. Flagi ustanowiła uchwała nr I/36/6/2001 z 11 czerwca 2001 roku (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2001 r. Nr 46, poz. 1161), a zasady ich używania — załącznik do uchwały nr I/49/16/2002 z 15 kwietnia 2002 roku.
15 lipca obchodzony jest w województwie Dzień Śląskiej Flagi (po śląsku Dziyń Ślōnskij Fany), zainicjowany przez Marka Plurę.
Pieczęcie województwa mają formę klasyczną: godło pośrodku pola pieczętnego, napis w otoku wykonany kapitałą epigraficzną. Zrezygnowano przy tym z umieszczania orła w tarczy herbowej — uznano, że linia otoku sama wyraźnie wyznacza pole dla rysunku. Decyzja rzadka i warta odnotowania: pieczęć pokazuje tu samo godło, a nie herb.
W polu błękitnym złotego orła bez korony, zwróconego w prawo. Godło nawiązuje do herbu Piastów górnośląskich z XIII–XIV wieku. Herb ustanowiła uchwała sejmiku z 11 czerwca 2001 roku, a wzór wybrano 4 września 2000 roku.
Bo oba województwa sięgnęły po ten sam herb w różnych momentach jego dziejów. Opolskie nawiązało do herbu księcia Jana II Dobrego z początku XVI wieku, czyli do orła ukoronowanego. Śląskie wybrało wcześniejszą postać godła, z XIII–XIV wieku, bez korony.
Pierwszy raz pojawia się na konnej pieczęci księcia Kazimierza I opolskiego przy dokumencie z 1222 roku. To najstarszy wizerunek orła jako godła książęcego na ziemiach polskich. Barwy — złoto i błękit — potwierdzają dopiero źródła z XIV wieku, między innymi kamienne herby z zamku w Lauf z 1353 roku.
Tak, rozważano to. Spośród trzech projektów z 2000 roku dwa łączyły orła górnośląskiego z orłem ziemi krakowskiej: jeden w tarczy dwudzielnej w słup, drugi w czwórdzielnej. Wybrano projekt pierwszy, z samym orłem górnośląskim. Petycję o powrót do wariantu złożonego sejmik odrzucił 20 listopada 2023 roku.
Trzy poziome pasy o proporcjach 5:8: błękitny 2/5, żółty 1/5 i błękitny 2/5. Autorką flagi jest Barbara Widłak. Flaga urzędowa to błękitny płat z żółtym orłem pośrodku, zwróconym do drzewca.
Ostatni przegląd redakcji Emblema Mundi: 24 września 2026.