Województwo · Polska
Cztery pola z trzech herbów. Żeby to złożyć, trzeba było rozciąć na pół herb ziemi sandomierskiej — sam już dzielony — i rozrzucić jego połowy po dwóch ćwiartkach. A liczba gwiazd w jednej z nich nie jest ozdobą: bywała rachunkiem z liczby powiatów.
Flag
Not available
Coat of Arms
Not available
Tarcza czwórdzielna w krzyż. W polu pierwszym błękitnym krzyż patriarchalny złoty; w polu drugim czerwonym orzeł biały o dziobie i szponach złotych; w polu trzecim osiem czerwonych i srebrnych pasów ułożonych na przemian; w polu czwartym błękitnym osiem gwiazd sześcioramiennych złotych.
Herb ustanowiono uchwałą nr XXVI/472/12 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z 28 grudnia 2012 roku. Tarcza ma kształt renesansowy, zaokrąglony od podstawy.
Drobiazg, który warto od razu wyjaśnić: gwiazdy są sześcioramienne. W heraldyce polskiej to postać domyślna — gwiazda ma sześć ramion, podczas gdy angielska mullet ma ich pięć. Opis urzędowy wymienia tę liczbę nie po to, by wyróżnić, lecz by nie zostawiać wątpliwości.
Tarcza ma cztery ćwiartki, ale herby, które na nią złożono, są trzy. Rachunek nie wychodzi — i to jest właśnie ciekawe.
Herb sandomierski był sam już tarczą dwudzielną w słup: po jednej stronie pasy, po drugiej gwiazdy. Żeby zmieścić go w tarczy czwórdzielnej, rozdzielono te dwie połowy i umieszczono osobno — pasy w polu trzecim, gwiazdy w czwartym.
Czyli herb złożony rozłożono na części, by wstawić go do herbu jeszcze bardziej złożonego. Z punktu widzenia heraldyki to zabieg na granicy: całość, która miała własny sens jako para, została rozbita na dwa osobne pola sąsiadujące z dwoma obcymi godłami.
Granica tłumaczy wszystko. W I Rzeczypospolitej większa część dzisiejszego województwa świętokrzyskiego leżała w ziemi sandomierskiej, a część dzisiejszych powiatów jędrzejowskiego i kazimierskiego — w województwie krakowskim. Granica między nimi biegła linią Nidzicy i Nidy. Dzisiejsze województwo leży okrakiem na tej dawnej granicy, a jego herb to po prostu przyznaje.
Warto zestawić tę odpowiedź z dwiema innymi z tej samej serii. Podlaskie, mając dwa godła, zachowało oba i zmieniło tylko podział tarczy. Lubelskie jedno z dwóch skreśliło. Świętokrzyskie poszło w stronę trzecią: zmieściło wszystko, i za tę pełnię zapłaciło rozcięciem jednego z herbów.
Podwójny krzyż w pierwszym polu ma wyższe ramię krótsze od dolnego. Nazywa się go arcybiskupim lub patriarchalnym, a w Polsce także karawaką.
Jego droga do herbu daje się prześledzić, i jest to droga długa.
Stąd nazwa całego regionu: Góry Świętokrzyskie i województwo świętokrzyskie biorą imię od relikwii Krzyża Świętego przechowywanej w opactwie. Herb nie odsyła więc do gór ani do lasów, tylko do przedmiotu — i to przedmiotu przywiezionego z Konstantynopola przez Węgry.
Niewiele godeł w tym atlasie ma podaną tak dokładną trasę: warsztat, wiek, panujący, przewożący i data.
Gwiazdy w czwartym polu nie są ozdobą pola. Są liczone — i liczba ta się zmieniała.
Przyjmuje się, że liczba gwiazd w herbie ziemi sandomierskiej odbijała liczbę powiatów.
Godło, którego liczebność jest wynikiem podziału administracyjnego, to w heraldyce rzecz osobliwa. Większość znaków oznacza coś stałego — ród, cnotę, zwierzę, przedmiot. Ten oznacza ile było jednostek, a więc coś, co z definicji się zmienia.
Sam herb ziemi sandomierskiej powstał prawdopodobnie w latach 1355–1370 i był wzorowany na herbie węgierskiej dynastii Andegawenów. W 1355 roku Kazimierz Wielki podpisał — w obecności m.in. dostojników ziemi sandomierskiej — układ w sprawie sukcesji tronu w Polsce.
Węgry wracają więc w tym herbie po raz drugi, całkiem niezależnie: raz z relikwiarzem przywiezionym przez Stefana V, raz ze wzorem heraldycznym Andegawenów. Dwie różne drogi, ten sam kierunek.
Województwa polskie ustanawiały swoje herby na przełomie XX i XXI wieku i w ogromnej większości noszą je do dziś. Świętokrzyskie jest wyjątkiem: wymieniło swój herb.
Najlepiej uchwytna różnica dotyczy gwiazd: herb z 1999 roku miał ich dziewięć, obecny ma osiem.
Wymiana herbu jest decyzją poważniejszą, niż się wydaje. Herb obowiązuje na pieczęciach, drukach, budynkach i sztandarach; zmiana oznacza, że wszystko to trzeba przerobić. Sejmik, który mimo wszystko to robi, uznaje, że w dotychczasowym znaku coś było nie tak — i to jest w tej historii rzecz, o której uchwała sama nie mówi.
Obecną flagę przyjęto uchwałą nr XXVI/474/12 z 28 grudnia 2012 roku — tego samego dnia co herb, dwiema uchwałami obok siebie. Jej barwy odwzorowują barwy herbu.
Tu uczciwość wymaga zastrzeżenia: dostępny opis encyklopedyczny nie podaje szczegółowego opisu flagi obowiązującej, poprzestając na regule barw. Szczegółowo opisana jest natomiast flaga poprzednia, i warto ją przytoczyć, bo jest rozwiązaniem nietuzinkowym.
Ustanowiona uchwałą nr XXII/302/01 z 28 maja 2001 roku. Płat o proporcjach 5:7, złożony z czterech pól o jednakowej szerokości, równej 1/3 wysokości flagi.
Trzy pasy biegły poziomo — od góry błękitny, srebrny i czerwony — a czwarty, złoty, umieszczono pionowo przy drzewcu. Herb województwa umieszczono pośrodku pola srebrnego, tak by tarcza nie dotykała krawędzi pasa.
Uzasadnienie tego pionowego pasa jest rzadko spotykane i całkiem precyzyjne: złota jest w herbie najmniej, więc na fladze ma zajmować mniejszą powierzchnię niż pozostałe barwy. Pas ustawiono pionowo nie dla urody, lecz dlatego, że przy tych proporcjach zajmuje mniej płata niż pas poziomy. Jest to argument ilościowy, i to w dokumencie samorządowym.
Tarczę czwórdzielną w krzyż. W polu pierwszym błękitnym złoty krzyż patriarchalny, w drugim czerwonym orzeł biały o złotych dziobie i szponach, w trzecim osiem pasów czerwonych i srebrnych na przemian, w czwartym błękitnym osiem złotych gwiazd sześcioramiennych. Herb ustanowiono uchwałą sejmiku z 28 grudnia 2012 roku.
To herb benedyktynów łysogórskich, a sam znak pochodzi z Bizancjum. Krzyże tego typu trafiały do Europy jako relikwiarze, powstałe w większości w XII wieku za cesarza Manuela I Komnena. Relikwiarz świętokrzyski przywiózł prawdopodobnie z Węgier król Stefan V w 1270 roku, a na początku XIV wieku Władysław Łokietek przekazał go opactwu na Łysej Górze.
Liczba gwiazd w herbie ziemi sandomierskiej odbijała prawdopodobnie liczbę powiatów. Z opisu chorągwi grunwaldzkiej u Jana Długosza wynika, że początkowo było ich siedem. Później dziewięć, co mogło odpowiadać dziewięciu powiatom sądowym, i tyle miał herb województwa z lat 1999–2013. Herb z 2012 roku ma osiem.
Tak. Pierwszy herb ustanowiono uchwałą z 11 października 1999 roku i obowiązywał do 2013 roku. Zastąpiła go uchwała z 28 grudnia 2012 roku. Wymiana herbu wojewódzkiego jest w Polsce rzadka; większość województw nosi swoje pierwsze herby z lat 1999–2002.
Obecną flagę przyjęto uchwałą nr XXVI/474/12 z 28 grudnia 2012 roku, razem z nowym herbem, a jej barwy odwzorowują barwy herbu. Flaga z lat 2001–2013 miała proporcje 5:7 i cztery pola: złoty pas pionowy przy drzewcu oraz trzy pasy poziome — błękitny, srebrny i czerwony — z herbem pośrodku pola srebrnego.
Uwaga metodyczna. Opis herbu podano za brzmieniem uchwały z 2012 roku. Objaśnienia dotyczące liczby gwiazd, wzoru andegaweńskiego i drogi relikwiarza podano tak, jak podaje je źródło — z zaznaczeniem, że są to ustalenia prawdopodobne, a nie pewne. Szczegółowego opisu flagi obowiązującej źródło nie zawiera i strona tego nie uzupełnia własnym domysłem.
Ostatni przegląd redakcji Emblema Mundi: 29 września 2026.