Województwo · Polska
Jedyne z szesnastu województw, którego herb nosi godła dwóch państw: Orzeł Biały w polu górnym, litewska Pogoń w dolnym. Ale najwięcej mówi nie samo zestawienie — mówi je linia, która oba godła rozdziela.
Flag
Not available
Coat of Arms
Not available
Na tarczy czerwonej dwudzielnej w pas, w polu górnym biały orzeł ze złotymi: dziobem, łapami i koroną na głowie; w polu dolnym rycerz na srebrnym koniu, w zbroi srebrnej i w takimż szyszaku, z mieczem srebrnym o złotej rękojeści wzniesionym w prawej ręce, na lewym ramieniu trzymający tarczę błękitną z podwójnym krzyżem złotym. Ostroga rycerza i uprząż końska są złote, siodło i czaprak koński błękitne.
Herb ustanowiono uchwałą nr XXXIII/251/01 Sejmiku Województwa Podlaskiego z 19 lutego 2001 roku. Autorem projektu jest Tadeusz Gajl.
Warto zwrócić uwagę, jak szczegółowy jest ten opis. Nie kończy się na godłach: wymienia ostrogę, uprząż, siodło i czaprak, każde z osobna i każde z własną barwą. To nie jest ozdobność — w herbie, którego jedno godło jest całą sceną z jeźdźcem, koniem i rynsztunkiem, dopiero taki poziom szczegółu przesądza, co wolno narysować, a czego nie.
Górne godło to Orzeł Biały — godło państwowe Polski. Dolne to Pogoń: zbrojny jeździec z wzniesionym mieczem, z podwójnym krzyżem na tarczy, godło Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Sprawdzone po kolei we wszystkich szesnastu herbach wojewódzkich: Podlaskie jest jedynym, w którym Pogoń występuje. Pozostałe piętnaście nosi orły, gryfy, lwy, jelenie i krzyże — żadne nie sięga po godło drugiego państwa.
To rzecz w polskiej heraldyce ziemskiej niecodzienna. Herb województwa mówi zwykle, czym dana ziemia jest albo skąd wywodzi swoich książąt. Ten mówi co innego: do kogo ta ziemia należała — i odpowiada, że do dwóch stron naraz.
Tu leży sedno, i łatwo je przeoczyć, bo godła się nie zmieniły. Zmieniła się linia między nimi.
W latach 1513–1795 województwo podlaskie nosiło oba godła na tarczy dwudzielnej w słup — czyli podzielonej pionowo, godło przy godle. Orzeł był wówczas bez korony.
Herb współczesny nawiązuje do dawnego, ale zmienia podział tarczy na dwudzielny w pas — podzielony poziomo. Orzeł jest ukoronowany i stoi w polu górnym; Pogoń przeszła do dolnego.
W heraldyce podział tarczy nie jest rozstrzygnięciem graficznym, tylko zdaniem o stosunku między godłami.
Dawny herb ustawiał więc Koronę i Litwę obok siebie. Herb z 2001 roku postawił Orła nad Pogonią — i dodał mu koronę, której wcześniej nie miał. Te same dwa godła mówią dziś coś innego niż mówiły przez blisko trzy stulecia.
Zestawienie Orła i Pogoni nie jest ozdobnikiem ani ukłonem w stronę sąsiada. Jest zapisem tego, co się z tą ziemią stało.
29 sierpnia 1513 roku król Zygmunt Stary utworzył województwo podlaskie, wydzielając je z litewskiego województwa trockiego. Stolicą był Drohiczyn. Województwo należało do Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Trwało to do 5 marca 1569 roku. Tego dnia, w ramach unii lubelskiej, Sejm koronny przegłosował włączenie województwa podlaskiego do Korony Królestwa Polskiego — i przegłosował to przy aprobacie posłów podlaskich. W dokumentach podpisanych w Lublinie podkreślono przy tym, że Podlasie należało do Korony do czasów Kazimierza Jagiellończyka, a akty z 1569 roku jedynie przywracają stan poprzedni.
To jest rzadkie i warto przy tym zostać. Ziemie zmieniają państwo najczęściej w wyniku wojny, dziedziczenia albo układu zawartego ponad głowami mieszkańców. Podlasie przeszło z Litwy do Korony uchwałą sejmu, za zgodą własnych posłów, i pod formułą powrotu, nie zdobyczy.
Herb, który nosi obie strony tego przejścia, jest wobec takiej historii dokładny. Sporny pozostaje tylko układ — a układ, jak wyżej, też coś znaczy.
Herby wojewódzkie projektują zwykle komisje, pracownie graficzne albo historycy zaproszeni doraźnie. Podlaskie jest przypadkiem szczególnym: jego herb zaprojektował Tadeusz Gajl, autor Herbarza Polskiego od Średniowiecza do XX wieku — a więc człowiek, który opracował podstawowy współczesny zbiór polskich herbów szlacheckich.
Gajl urodził się 27 kwietnia 1940 roku w Wilnie, ukończył Akademię Sztuk Pięknych w Łodzi i przez lata pracował w Białymstoku. Poza herbem województwa zaprojektował herb Białegostoku, powiatów sokólskiego i siemiatyckiego oraz kilkunastu gmin.
Zbieg okoliczności, który trudno pominąć, choć nie należy z niego wyciągać więcej, niż w nim jest: herb łączący godła Korony i Litwy zaprojektował grafik urodzony w Wilnie.
Flagę przyjęto uchwałą nr LIV/448/02 sejmiku z 30 sierpnia 2002 roku, a więc półtora roku po herbie. Płat ma proporcje 5:8 i składa się z czterech poziomych pasów równej szerokości, kolejno od góry: białego, czerwonego, żółtego i błękitnego.
Rzecz godna uwagi: uchwała nie poprzestaje na wyliczeniu barw, lecz każdej przypisuje źródło w herbie.
Flagi barw herbowych są w Europie regułą, ale zwykle biorą dwie barwy główne i na tym poprzestają. Ta bierze wszystkie cztery barwy herbu i rozlicza się z każdą z osobna, aż po ostrogę. Herb daje flagę, a flaga niczego do herbu nie dodaje — co jest, jak na symbol przyjęty w XXI wieku, rozwiązaniem wyjątkowo zdyscyplinowanym.
Tarczę czerwoną dwudzielną w pas. W polu górnym Orzeł Biały ze złotymi dziobem, łapami i koroną; w polu dolnym rycerz na srebrnym koniu z wzniesionym mieczem i błękitną tarczą ze złotym podwójnym krzyżem, czyli litewska Pogoń. Herb ustanowiono uchwałą sejmiku z 19 lutego 2001 roku.
Ponieważ województwo podlaskie powstało w 1513 roku przez wydzielenie z litewskiego województwa trockiego i do 5 marca 1569 roku należało do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dopiero unia lubelska przeniosła je do Korony. Orzeł i Pogoń zapisują tę podwójną przynależność.
Podziałem tarczy. W I Rzeczypospolitej oba godła stały obok siebie, na tarczy dwudzielnej w słup, a orzeł był bez korony. Herb z 2001 roku dzieli tarczę w pas i umieszcza ukoronowanego orła nad Pogonią. To samo zestawienie, inny układ, inne znaczenie.
Tadeusz Gajl, grafik urodzony w 1940 roku w Wilnie, autor Herbarza Polskiego od Średniowiecza do XX wieku. Zaprojektował także herb Białegostoku oraz herby powiatów sokólskiego i siemiatyckiego. Rzadki przypadek herbu wojewódzkiego zaprojektowanego przez autora podstawowego herbarza.
Cztery poziome pasy równej szerokości, od góry: biały, czerwony, żółty i błękitny, w proporcjach 5:8. Przyjęta uchwałą sejmiku z 30 sierpnia 2002 roku. Każdy pas odpowiada elementom herbu: biały godłom, czerwony tarczy, żółty złotym szczegółom, błękitny tarczy jeźdźca, siodłu i czaprakowi.
Uwaga metodyczna. Opis herbu i flagi podano za brzmieniem uchwał sejmiku. Twierdzenie, że Podlaskie jest jedynym województwem z Pogonią w herbie, sprawdzono, przeglądając kolejno opisy wszystkich szesnastu herbów wojewódzkich. Informacja o dawnym herbie na tarczy dwudzielnej w słup pochodzi z hasła encyklopedycznego, które w tym miejscu nie podaje przypisu — i jako taka jest tu podana.
Ostatni przegląd redakcji Emblema Mundi: 29 września 2026.