Województwo · Polska
Dwa zwierzęta, z których żadne nie mieści się w jednym polu: hybrydy kujawskie złożone są tu w poprzek podziałów tarczy, grzbietami do siebie. Trzeci znak, orzeł z literą R, stoi niżej — i to też jest wypowiedź. A herbu samej Łodzi w herbie województwa nie ma.
Flag
Not available
Coat of Arms
Not available
Tarcza trójdzielna w słup. W polu pierwszym złotym od głowicy umieszczony jest połulew czerwony, w polu drugim czerwonym od głowicy zwrócone ku sobie: połuorzeł srebrny i połuorzeł czarny, od podstawy — orzeł czarny niekoronowany z majuskułową złotą literą R na piersi, w polu trzecim złotym od głowicy: połulew czerwony. Na głowy hybryd heraldycznych nałożone są złote korony. Szpony i dzioby orłów złote, języki lwów czerwone.
Herb ustanowiono uchwałą nr XLIV/514/2002 Sejmiku Województwa Łódzkiego z 25 czerwca 2002 roku. Autorem projektu jest dr Marek Adamczewski z Uniwersytetu Łódzkiego.
Opis czyta się trudno, bo opisuje rzecz nieoczywistą: zwierzęta nie mieszczą się w polach. Połulew stoi w polu pierwszym, a jego druga połowa — połuorzeł — w polu drugim. Zwierzę jest jedno, pola są dwa. Dlatego opis wymienia części osobno, pole po polu, choć na rysunku widać całość.
Hybryda kujawska to godło Piastów linii kujawskiej: połuorzeł i połulew złączone grzbietami, pod jedną wspólną koroną nakrywającą obie głowy. Nie są to dwa zwierzęta obok siebie. Jest to jedno stworzenie z dwóch połówek.
Jan Długosz opisuje je w Klejnotach wprost — połówki są ze sobą złączone grzbietami. Stąd bierze się układ, w którym oba zwierzęta odwracają się od siebie: nie walczą, tylko są zrośnięte.
W heraldyce europejskiej odpowiada temu dimidiacja — łączenie dwóch herbów przez przecięcie każdego na pół i zestawienie połówek. Na Zachodzie był to zabieg przejściowy, rychło porzucony na rzecz mi-parti i ćwiartowania, właśnie dlatego, że tworzył stwory. W Polsce poszło odwrotnie: stwór został i stał się godłem dziedzicznym.
W herbie województwa łódzkiego są dwie, w dwóch odmianach barwnych, odsyłających do dawnych herbów ziemskich sieradzkiego i łęczyckiego. Rozpoznaje się je po orle, i zgodnie podają to trzy niezależne źródła staropolskie:
Tak podają Jan Długosz w Klejnotach, Bartosz Paprocki w Herbach rycerstwa polskiego i Marcin Bielski w Kronice polskiej. W herbie województwa czarny połuorzeł należy więc do hybrydy sieradzkiej, srebrny do łęczyckiej.
Jedna różnica wobec wzorów dawnych rzuca się w oczy przy zestawieniu opisów: w obu polach skrajnych lew stoi na złocie, podczas gdy łęczycki lew stał historycznie na polu białym. Barwy pól zostały więc ujednolicone. Jest to obserwacja z porównania opisów, nie twierdzenie o zamiarze projektanta.
Tu tkwi rozwiązanie całego problemu, i jest ono świadome.
Polska heraldyka ziemska unika klasycznego podziału tarczy. Ten sam opór opisuje fiszka województwa podkarpackiego: dzielenie tarczy jest zabiegiem obcym tej tradycji, a mimo to trzy województwa musiały w 2000–2002 roku zmieścić na jednej tarczy kilka dawnych ziem.
Autor projektu łódzkiego obszedł ten kłopot inaczej niż pozostali. Zamiast dzielić tarczę, położył na niej pasy barwne. Formalnie rzecz biorąc, nie ma tu podziału herbowego — jest złote pole, czerwone pole i znów złote, a godła leżą w poprzek ich granic.
Skutek jest podwójny. Każda połowa hybrydy dostaje własną barwę tła, zgodną z dawnym herbem ziemskim, bez czego rozróżnienie sieradzkiej i łęczyckiej byłoby niemożliwe. A tarcza nie zostaje pocięta.
Sam pas barwny nie jest przy tym wymysłem: nawiązuje do staropolskiego zwyczaju różnicowania barw hybryd kujawskich dla czterech województw kujawskich i środkowopolskich. Chodziło o czytelność — o to, by dało się poznać, o którą ziemię idzie.
I tu wychodzi rzecz, która przy herbie województwa nazwanego od miasta zaskakuje: godła Łodzi w herbie nie ma. Ani łódki, ani żadnego odniesienia do herbu miejskiego.
Na miasto wskazują tylko dwie rzeczy, obie pośrednie: żółto-czerwone barwy pasów oraz nowoczesna, dwudziestowieczna stylizacja zwierząt. Tyle zostało dla ośrodka, który jest stolicą województwa od 1919 roku i od którego bierze ono nazwę. Herb mówi o ziemiach, nie o mieście.
Trzecie godło to czarny orzeł niekoronowany ze złotą majuskułą R na piersi — XVI-wieczne godło województwa rawskiego na Mazowszu, którego tereny w znacznej części leżą dziś w granicach województwa łódzkiego.
W heraldyce europejskiej litera na piersi orła jest rzadkością. Godła są z reguły obrazami: zwierzę, przedmiot, figura geometryczna. Litera działa inaczej — nie przedstawia, tylko nazywa, i działa wyłącznie na kogoś, kto umie czytać. W herbach państwowych i ziemskich spotyka się ją późno i rzadko.
Najciekawsze jest jednak, gdzie ten orzeł stoi. Nie u głowicy, jak obie hybrydy, lecz od podstawy — niżej.
W heraldyce położenie na tarczy jest rangą. Pole górne poprzedza dolne, prawa strona poprzedza lewą; przy składaniu kilku godeł kolejność zawsze coś orzeka. Autor projektu zróżnicował tu składniki świadomie: herb rawski umieszczono w miejscu mniej zaszczytnym niż obie hybrydy kujawskie.
Herb województwa łódzkiego wypowiada się więc nie tylko o tym, z jakich ziem województwo się składa, ale i o tym, które z nich waży więcej. Pominięto przy tym składniki uznane za mniej znaczące terytorialnie — m.in. herb wieluński i kaliski — co jest decyzją tego samego rodzaju.
Przed ustanowieniem obecnego herbu województwo posługiwało się bezprawnie wizerunkiem herbu powiatu łęczyckiego.
Rzecz jest w heraldyce poważniejsza, niż brzmi. Herb jest znakiem przypisanym konkretnemu podmiotowi; używanie cudzego to nie kwestia gustu, lecz przywłaszczenia znaku. Sytuacja, w której województwo — jednostka wyższego rzędu — występuje pod herbem jednego ze swoich powiatów, jest przy tym odwróceniem porządku.
Pośrednio tłumaczy to też, dlaczego projekt z 2002 roku tak starannie rozdziela ziemie i tak wyraźnie ustala między nimi hierarchię. Trzeba było zbudować znak, którego nikt nie ma.
Istniał wcześniejszy pomysł, z czasów II Rzeczypospolitej. Projekt herbu województwa łódzkiego z 1928 roku przewidywał tarczę czwórdzielną w krzyż z historycznymi herbami województw łęczyckiego, sieradzkiego, kaliskiego oraz ziemi wieluńskiej — a więc cztery ziemie zamiast trzech, w tym dwie pominięte w 2002 roku.
Warto zestawić te dwa podejścia. Projekt z 1928 roku sięga po klasyczne ćwiartowanie — dokładnie to, czego projekt z 2002 roku unika. Ta sama ziemia, dwa rozwiązania, i różnica nie w guście, lecz w stosunku do rodzimej tradycji herbowej.
Flagę przyjęto tą samą uchwałą co herb — nr XLIV/514/2002 z 25 czerwca 2002 roku — i zaprojektował ją ten sam autor. Płat ma proporcje 5:8 i pięć pasów pionowych na przemian czerwonych i złotych, przy czym pasy skrajne i środkowy są czerwone.
Pięć pasów zamiast trzech to rozwiązanie mniej oczywiste, niż się wydaje. Przy pasach czerwonych na obu krawędziach i pośrodku flaga pozostaje symetryczna i czyta się tak samo od drzewca i od strony wolnej — co dla płata targanego wiatrem nie jest drobiazgiem.
Barwy są dokładnie barwami pasów herbu: czerwień i złoto. Flaga jest więc herbem rozłożonym na barwy, bez godeł — poza wersją urzędową, na której godło województwa jednak umieszczono.
Tarczę trójdzielną w słup. W polu pierwszym złotym od głowicy połulew czerwony, w polu drugim czerwonym od głowicy zwrócone ku sobie połuorzeł srebrny i połuorzeł czarny, a od podstawy orzeł czarny niekoronowany ze złotą literą R na piersi, w polu trzecim złotym od głowicy połulew czerwony. Herb ustanowiono uchwałą sejmiku z 25 czerwca 2002 roku.
To godło Piastów linii kujawskiej: połuorzeł i połulew złączone grzbietami, pod jedną wspólną koroną nakrywającą obie głowy. Nie są to dwa zwierzęta obok siebie, lecz jedno stworzenie z dwóch połówek. Jan Długosz opisuje je jako połówki złączone grzbietami.
Po orle. Dawny herb województwa sieradzkiego to pół orła czarnego w polu czerwonym i pół lwa czerwonego w polu złotym; łęczyckiego — pół orła białego w polu czerwonym i pół lwa czerwonego w polu białym. Zgodnie podają to Długosz, Paprocki i Bielski. W herbie województwa łódzkiego czarny połuorzeł należy więc do hybrydy sieradzkiej, srebrny do łęczyckiej.
To XVI-wieczne godło województwa rawskiego na Mazowszu: czarny orzeł niekoronowany ze złotą majuskułą R na piersi. Znaczna część dawnego Rawskiego leży dziś w granicach województwa łódzkiego. Litera jako godło jest w heraldyce europejskiej rzadkością.
Pięć pasów pionowych na przemian czerwonych i złotych, w proporcjach 5:8; pasy skrajne i środkowy są czerwone. Flagę przyjęto tą samą uchwałą co herb, 25 czerwca 2002 roku. Istnieje też flaga urzędowa, z godłem województwa na płacie.
Uwaga metodyczna. Opis herbu i flagi podano za brzmieniem uchwały. Przypisanie czarnego połuorła hybrydzie sieradzkiej, a srebrnego łęczyckiej wynika z zestawienia opisu urzędowego z trzema zgodnymi przekazami staropolskimi. Uwaga o złotym polu pod oboma lwami jest obserwacją z porównania tych opisów, nie twierdzeniem o zamiarze projektanta. Porównanie z zachodnią dimidiacją dotyczy heraldyki europejskiej i jest zestawieniem, a nie twierdzeniem o zapożyczeniu.
Ostatni przegląd redakcji Emblema Mundi: 29 września 2026.