Rannvro istorel
Breizh he deus unan eus an identelezhioù ardamezel dibarañ en Europa. He ardamez — erminet — a zo unan eus an armoù simplañ ha brudetañ biskoazh: ur maez gwenn strewet gant brizhennoù erminig du, degaset gant Pierre de Dreux war-dro 1213 ha kemeret evel arouez nemetañ gant an dug Jean III e 1316. Ar banniel a-vremañ — ar Gwenn-ha-Du (« gwenn ha du »), ijinet gant Morvan Marchal e 1923 — a unan nav bandenn evit an eskoptioù istorel gant ur c’hanton erminig. En o c’hichen, ar Groaz Du grennamzerel hag ger-ardamez an erminig — Kentoc’h mervel eget bezañ saotret — a glok un hengoun ardamezel a nav c’hantved. Ar c’hartennaoueg-mañ a ziskouez 60 bro hengounel (broioù) hag o isrannoù (paouioù), pep hini gant e vanniel hag e identelezh.
Klikit war un takad evit gouzout hiroc'h
Erminet.
Ur ger. Arouez ebet, rannadur ebet, harp ebet — nemet ar feur erminig o c’holeiñ ar maez a-bezh. Dibaot eo e Europa an ardamezioù dreistel graet gant ur feur hepken, hep arouez na rannadur ; re Vreizh eo ar re anavezetañ anezho.
Ardamez Breizh — Erminet : arouez ebet, rannadur ebet, harp ebet.
Pierre de Dreux (Mauclerc) a oa mab da Robert II a Zreux, hemañ mab da Robert Iañ a Zreux, mab da Loeiz VI a Frañs — setu ne oa ket douaren d’ar roue met gourouaren. Gwestlet e voe da Alix de Thouars e miz Genver 1213 hag eureujet ganti e nevez-amzer 1214, hag evel-se e teuas da vezañ dug Breizh. Un tarzhadur a reas d’e armoù Dreux (gwezboellek en aour hag en glaz, gant ur vevenn ruz) gant ur c’harter erminig, hag e-pad ar c’hantved war-lerc’h e kemeras an erminig an holl skoed.
Pevar rummad diwezhatoc’h, e miz Kerzu 1316, Jean III a zilezas armoù e hendadoù hag a gemeras an erminet evel ardamez diwezhel Breizh.
Ar ger-ardamez stagañ ouzh Breizh eo « Kentoc’h mervel eget bezañ saotret » — e latin Potius mori quam foedari. Dont a ra eus mojenn an erminig, a garfe mervel kentoc’h eget saotrañ e wennder er fank. D’an dugelezh ha da urzh an Erminig, savet gant Jean IV e 1381, eo stag ar ger-ardamez-se, ha n’eo ket da ur penn hepken.
Anne de Bretagne (1477-1514) he deus adkemeret ger-ardamez an dugien « A ma vie », ouzhpennet « Non mudera » (« ne cheñchin ket ») ouzh hini urzh an Erminig, ha lezet « Amavi » (« karet em eus ») engravet war Logell Vras kastell Naoned. Hi eo bet an diwezhañ duges o ren dre he gwir : tremenet eo an dugelezh d’he merc’h Claude de France, ha n’eo bet unanet ouzh ar rouantelezh nemet e 1532.
An ardamezouriezh europat a rannañ he livioù etre metaloù ha prigwerennoù, hag a zegemer goude-se div dra n’int na unan na egile : ar feurioù. Unan anezho eo an erminig, egile eo ar brizh. An erminig a zo ur maez en argant strewet gant brizhennoù en sabel — n’eo ket argant o tougeñ arouezioù, met ur feur, lennet evel un danvez a-bezh.
Ar vrizhenn a zo ur jestr kroc’henour eilet gant an ardamezouriezh. Ar feurerien a droc’he penn du lost an erminig hag a lakae anezhañ e-kreiz pep kroc’hen gwenn, evel ma vezent gwriet an eil ouzh egile, o stagañ anezhañ gant tri c’hraf. Ar pezh a dresañ ar blazon eo an aozañ-se : ur groazig vihan savet, he brec’hioù dispartiet ha direizh, an teir uhelañ berr-tre ha lies gwech bihanaet da bikennoù, an troad peurvuiañ pattet hag echu gant teir beg. Teir eo an niver boutin ; mont a c’hell betek nav, ha ral-tre e vez unan hepken.
Ardamez Breizh n’eo ket en argant strewet gant brizhennoù erminig met erminet hepken — ar feur e-unan, eus un tu d’egile. Ar brizhennoù a ya er-maez dre gostezioù ar skoed e-lec’h bezañ kontet warnañ, ha setu perak e c’hell an armoù-se bezañ lavaret gant ur ger hepken.
Troit al livioù war o fenn hag ar feur a zeu da vezañ ginerminig, en sabel strewet gant brizhennoù en argant. Lakait tachennoù ruz war ar brizhennoù hag ho po an erminited. An ardamezouriezh saoznek a ouzhpenn div all : an herminois, en aour brizhet en sabel, hag ar péan, en sabel brizhet en aour. Breizh a implij an izelañ eus an tiegezh-se, hag he deus graet anezhañ an anavezetañ.
Ar Gwenn-ha-Du (« gwenn ha du ») eo banniel a-vremañ Breizh, ijinet gant Morvan Marchal etre 1923 ha 1925. Nav bandenn a-blaen, ingal o ledander, a eil an du hag ar gwenn, gant ur c’hanton erminig el lein e-kichen ar wialenn.
Gwenn-ha-Du — Nav bandenn a eil an du hag ar gwenn, gant ur c’hanton erminig el lein.
An nav bandenn a dalvez evit an nav bro hengounel eus Breizh, a glot peurvuiañ gant an nav eskopti istorel. Ar pemp bandenn du eo pemp bro Breizh-Uhel, an tu gallaoueg — Roazhon, Naoned, Dol, Sant-Malo ha Sant-Brieg (Penteur). Ar peder bandenn wenn eo peder bro Breizh-Izel, an tu brezhonek — Leon, Treger, Kernev ha Bro-Wened. N’haller ket stagañ ur vandenn resis ouzh ur vro resis : harzoù ar yezh o deus fiñvet a-hed ar c’hantvedoù.
Er c’hanton emañ mouchedoù erminig an dugelezh, unnek anezho peurvuiañ, war teir renk.
An ardamez he-unan — ar maez erminig — a vez implijet ivez evel banniel, dreist-holl en implijoù ardamezel ha seremonïel. Eñ eo an arouez vanielouriezh koshañ e Breizh, o treuzkas war-eeun armoù an dug war ur banniel reizhkornek.
En argant, e groaz en sabel.
Ur groaz du war ur maez gwenn : ar c’hoshañ eus banielioù Breizh, hag an hini en deus kemeret ar mor.
Kroaz Du — ur groaz du war ur maez gwenn, banniel e kenfeur 3:2.
Hervez ar gontadenn boutin e ya ar groaz du betek an drede groaziadeg. E kuzuliadeg Gisors, e 1188, ar galloudoù kroaziet o defe divizet en em ziforc’hañ dre liv o c’hroaz — ruz evit Bro-C’hall, argant war ruz evit Bro-Saoz, gwer evit Flandrez — hag ar Vretoned o defe kemeret an hini du. Brav eo an istor, met n’eo ket harpet gant ar mammennoù : n’eus na testenn na skeudenn a gadarnafe ur groaz du vreizhek er XIIvet pe er XIIIvet kantved.
Pelloc’h c’hoazh ez a an hengoun breizhek, o lakaat war gont Alan IV (~1060-1119) banniel kentañ an Istor, ur groaz du war ur maez gwenn. Un hengoun eo ivez, ha n’eo ket un diell — met diskouez a ra pegen pell e laka ar Vretoned o-unan o c’hroaz.
Kroget eo an implij teuliet er XVvet kantved. Un alaouradur eus ar Compillations de Cronicques et Ystores des Bretons a laka ar groaz du war sae-vrezel emgannerien vreizhek ; ar banniel gant kroaz du a zo da welet evit kemer Gwened e 1342, ha goude-se e Sant-Albin-an-Ormel. Eus ar XIVvet hag ar XVvet kantved eo an darvoudoù — diwezhatoc’h eo an dornskridoù o tiskouez anezho.
Dreist-holl e oa ar Groaz Du ur banniel mor, douget gant listri Breizh a gerzhe war an Atlantel. Ar portulanoù he liamm ouzh brizhennoù erminig an dugien, an div arouez vreizhek an eil e-kichen eben. Goude unaniezh 1532 e chomas doareoù all en implij e Amiraouriezh Breizh — karg dilezet gant Richelieu e 1626, adsavet gant Loeiz XIV, ha dilezet en-dro e 1789.
Marteze emañ ar Groaz Du e orin kroaz sant Piran, banniel Kernev-Veur : an hevelep kroaz du ha gwenn, er vro vrezhonek-kar a zo just en tu all d’ar mor.
Distroet eo ar banniel evel ma oa aet kuit : dre ar mor. Adlañset e fin ar bloavezhioù 1980 gant ar c’hevredigezhioù mor, ez eo deuet d’an douar gant ar bagadoù, hag e nij hiziv e-kichen ar Gwenn-ha-Du kentoc’h eget en e enep.
Rannet eo Breizh ent hengounel e broioù (unander: bro) — « broioù » istorel a glot tamm-pe-damm gant an nav eskopti grennamzerel ha o isrannoù sevenadurel. Pep bro a zo rannet c’hoazh e paouioù (unander: paou), isdouaroù bihanoc’h gant o banielioù hag o identelezhioù dezho.
Ar c’hartennaoueg-mañ a ziskouez 60 eus ar rannadurioù hengounel-se. Klikit war un takad war ar gartenn a-us evit dizoleiñ e vanniel, e istor hag e blas e gwiadenn ardamezel Breizh. E-touez ar broioù brudet:
Ar c’hartennaoueg-mañ a glot gant Breizh istorel : nav eskopti, tri-ugent bro, bro Naoned enni. N’eo ket an hevelep tachenn hag ar rannvro velestradurel bevennet e 1956, he deus pevar departamant — Aodoù-an-Arvor, Penn-ar-Bed, Il-ha-Gwilen, Mor-Bihan — hag a lez Liger-Atlantel da Vroioù al Liger. War pajenn ar rannvro emañ he ardamez hag he banniel.
Ardamez Breizh a zo erminet — ur maez gwenn strewet gant brizhennoù erminig du. Unan eus an ardamezioù simplañ ha anavezetañ eo e ardamezouriezh Europa. Degaset e oa an erminig gant Pierre de Dreux war-dro 1213 hag e teuas da vezañ an arouez nemetañ dindan an dug Jean III e 1316.
Ar Gwenn-ha-Du (« gwenn ha du » e brezhoneg) eo banniel a-vremañ Breizh, ijinet gant Morvan Marchal e 1923. Nav bandenn a-blaen a zo warnañ, du ha gwenn a-eil-tro (o tont eus an nav eskopti istorel) gant ur c’hanton erminig. Ar pemp bandenn du a dalvez evit pemp bro Breizh-Uhel, an tu gallaoueg ; ar peder bandenn wenn evit peder bro Breizh-Izel, an tu brezhonek.
Ar broioù (unander: bro) eo « broioù » hengounel Breizh — douaroù istorel a glot tamm-pe-damm gant an nav eskopti grennamzerel. Ar paouioù (unander: paou) eo an isdouaroù bihanoc’h. Ar c’hartennaoueg-mañ a ziskouez 60 anezho, gant o banielioù hag o arouezioù ardamezel.
Ar Groaz Du (« kroaz du » e brezhoneg) eo banniel kroaz istorel Breizh: ur groaz du war ur maez gwenn. Testeniekaet eo e implij adalek ar XVvet kantved, ha douget e oa war vor gant listri Breizh e dibenn ar Grennamzer.
Degaset e oa an erminig e ardamezouriezh Breizh gant Pierre de Dreux (Mauclerc), deuet da vezañ dug Breizh war-dro 1213. Eus ar vojenn-se e teu ger-ardamez an dugelezh hag urzh an Erminig, « Kentoc’h mervel eget bezañ saotret », o keñveriañ nac’h an erminig da saotrañ e sae gwenn ouzh enor Breizh.
Adwelet gant skipailh embann Emblema Mundi d’an 18 a viz Gwengolo 2026.
